Geyim alarkən material niyə önəmlidir və hansına üstünlük verməliyik?

Bir köynək gözəl görünə bilər.
Rəngi tam axtardığımız rəngdir. Forması üzərimizdə yaxşı oturur. Qiyməti də münasibdir.
Bəs onu əlimizə götürüb içindəki etiketi oxuyuruqmu?
100% pambıq.55% kətan, 45% viskoz.95% pambıq, 5% elastan.100% polyester.
Bu rəqəmlər geyimin ən az görünən, amma ən vacib xüsusiyyətlərindən biri haqqında məlumat verir: nədən hazırlandığı.
Material geyimin dərimizdə necə hiss olunmasına, nə qədər qırışmasına, formasını necə saxlamasına, necə yuyulmasına, hansı məqsədlə rahat istifadə edilməsinə və zamanla necə dəyişməsinə təsir edə bilər.
Amma material seçərkən məsələ sadəcə:
“Pambıq yaxşıdır, polyester pisdir.”
qədər sadə deyil.
Əslində daha düzgün sual budur:
Bu geyimi harada və necə istifadə edəcəyəm və onun materialı həmin məqsədə uyğundurmu?
Əvvəlcə “parça” ilə “lif”i ayıraq
Gündəlik danışıqda pambıq, polyester və kətana çox vaxt “parça” deyirik.
Əslində bunlar əsasən lif növləridir.
Liflərdən iplik, iplikdən isə müxtəlif konstruksiyalarda parçalar hazırlanır.
Ona görə iki etiketdə də:
100% cotton
yazılması həmin iki geyimin eyni hiss verəcəyi demək deyil.
Pambıqdan nazik köynəklik parça da hazırlamaq olar, qalın denim də, trikotaj T-shirt materialı da.
Deməli geyimin davranışına yalnız lif deyil:
- lifin keyfiyyəti;
- ipliyin quruluşu;
- toxuma və ya trikotaj konstruksiyası;
- parçanın sıxlığı;
- son emal prosesləri;
- geyimin konstruksiyası
da təsir edir.
Etiket başlanğıcdır, bütün cavab deyil.

Material niyə bu qədər vacibdir?
Çünki geyimi yalnız görmürük.
Onun içində yaşayırıq.
Material:
dərimizə toxunur,nəmi idarə edir,bədənlə birlikdə hərəkət edir,qırışır və ya qırışmır,istiliyi fərqli hiss etdirir,yuyulur, quruyur və zamanla köhnəlir.
Məsələn, yay üçün aldığımız köynəklə qaçış üçün aldığımız köynəkdən eyni xüsusiyyətləri gözləmək məntiqli deyil.
Birində yumşaqlıq və rahatlıq bizim üçün əsas ola bilər.
Digərində sürətli quruma və elastiklik.
Qış sviterində istilik vacibdir.
Səfər geyimində isə az qırışmaq və tez qurumaq daha dəyərli ola bilər.
Materialı istifadə məqsədinə görə seçmək buna görə vacibdir.
1. Pambıq
Pambıq bitki mənşəli təbii lifdir və geyim sənayesində ən geniş istifadə olunan materiallardan biridir.
Nə üçün sevilir?
Pambıq adətən:
- dəriyə xoş gəlir;
- nəm uda bilir;
- gündəlik geyim üçün rahatdır;
- müxtəlif qalınlıq və konstruksiyalarda hazırlana bilir;
- qulluq baxımından bir çox formada praktikdir.
Buna görə:
T-shirt, köynək, alt geyimi, yay donları, denim və gündəlik geyimlərdə
tez-tez qarşımıza çıxır.
Amma...
“100% pambıq” yazısı avtomatik keyfiyyət zəmanəti deyil.
Ucuz və zəif konstruksiyalı pambıq parça da, çox keyfiyyətli pambıq parça da 100% cotton etiketi daşıya bilər.
Pambıq bəzi konstruksiyalarda asan qırışa, yuyulduqda ölçü dəyişdirə və sintetik materiallardan daha gec quruya bilər.
Nə vaxt üstünlük verərdim?
Gündəlik T-shirt, köynək və dərimizlə uzun müddət təmasda olan rahat geyimlərdə pambıq çox yaxşı başlanğıc seçimidir.
Amma etiketdən sonra parçanın özünə də baxardım.

2. Kətan
Kətan — flax bitkisindən əldə edilən təbii lifdir.
Xüsusilə yay geyimlərində çox sevilir.
Niyə?
Kətan parçalar çox vaxt:
- hava keçirən;
- nəm uda bilən;
- isti havada rahat;
- möhkəm
ola bilir.
Kətanın özünəməxsus teksturası da var.
Və bəli:
Kətan qırışır.
Amma bunu mütləq qüsur kimi qəbul etmək lazım deyil.
Kətanın qırışması materialın xarakterinin bir hissəsidir və bəzi insanların onu sevməsinin səbəblərindən biridir.
Nə üçün yaxşıdır?
Yay köynəkləri, şalvarlar, donlar, şortlar və isti hava üçün rahat geyimlər.
Əgər çox səliqəli və gün boyu qırışsız görüntü istəyirsinizsə, saf kətan sizin üçün ən praktik seçim olmaya bilər.
Kətan qarışıqları burada kompromis yarada bilər.

3. Yun
Yun heyvan mənşəli təbii lifdir və ən çox qoyun yunu ilə əlaqələndirilir.
Yunun ən güclü tərəflərindən biri istilik izolyasiyasıdır.
Buna görə:
- sviter;
- palto;
- kostyum;
- şərf;
- qış aksesuarları
üçün geniş istifadə olunur.
Amma bütün yunlar eyni deyil.
Lifin incəliyi, parça konstruksiyası və emalı onun dəridə yumşaq və ya qaşındırıcı hiss olunmasına ciddi təsir edə bilər.
Merino kimi incə yun növləri buna görə fərqli hiss verə bilər.
Nəyə diqqət etməli?
Qulluğa.
Bəzi yun geyimlər xüsusi yuma və ya professional təmizləmə tələb edə bilər.
Deməli çox gözəl yun sviter görərkən özümüzə başqa bir sual da verməliyik:
Mən buna tələb etdiyi şəkildə qulluq edəcəyəmmi?

4. İpək
İpək təbii protein lifidir.
Yüngüllüyü, hamar səthi və özünəməxsus parlaqlığı ilə seçilir.
Don, köynək, şərf və daha incə geyimlərdə istifadə olunur.
Amma ipək çox vaxt:
- daha bahalı;
- qulluq baxımından tələbkar;
- sürtünmə və bəzi ləkələrə qarşı daha həssas
ola bilər.
Ona görə “ipək təbiidir, deməli almalıyıq” yanaşması yenə düzgün deyil.
Gündəlik həyatımıza uyğun gəlməyən material nə qədər gözəl olsa da, şkafda qalacaqsa yaxşı seçim olmaya bilər.

5. Viskoz — təbii, yoxsa sintetik?
Burada iş bir az maraqlı olur.
Viskoz çox vaxt insanlarda çaşqınlıq yaradır.
Onun xammalı bitki mənşəli sellüloz ola bilər, çox vaxt ağac pulpasından əldə edilir. Amma lif təbiətdə hazır formada mövcud deyil — sellüloz kimyəvi proseslə həll edilir və yenidən lif halına gətirilir.
Buna görə viskoz regenerasiya olunmuş/man-made cellulosic lif kimi təsnif edilir.
Geyimdə viskoz çox vaxt:
- yumşaq;
- axıcı;
- bədəndə gözəl sallanan;
- dəriyə rahat gələn
material yaradır.
Donlarda, bluzlarda, ətəklərdə buna görə çox görürük.
Bəs “bamboo” geyim?
Burada etiketə xüsusilə diqqət etmək lazımdır.
Yumşaq “bamboo” geyimlərin çoxu birbaşa bambuk lifindən hazırlanmır. Bambuk sellülozu emal edilərək rayon/viskoza çevrilir.
Ona görə məsələn ABŞ FTC qaydalarına görə belə məhsullar həqiqi bambuk lifindən hazırlanmayıbsa sadəcə “bamboo” adlandırılmamalı, “rayon/viscose made from bamboo” kimi düzgün təsvir edilməlidir.
“Bambukdur, deməli avtomatik ekoloji və antibakterialdır” kimi marketinq iddialarına buna görə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

6. Lyocell
Lyocell də sellüloz əsaslı, insan tərəfindən istehsal edilən lifdir.
Çox vaxt:
- yumşaq;
- axıcı;
- hamar;
- nəm idarəetməsi rahat
materiallarda istifadə olunur.
Don, köynək, şalvar və denim qarışıqlarında qarşımıza çıxa bilər.
Amma burada da yalnız “lyocell” sözünə baxıb bütün istehsalın ekoloji olduğunu düşünmək olmaz.
Xammalın mənbəyi və istehsal prosesi də əhəmiyyətlidir.
Bu məqalənin əsas qaydası yenə işləyir:
Lifin adı hekayənin hamısı deyil.

7. Polyester
İndi isə ən çox mübahisə doğuran materiallardan birinə gələk.
Polyester sintetik lifdir və adətən neft kimi fosil xammallarla əlaqəli istehsal olunur. Sintetik tekstillərin istehsalı qeyri-bərpa olunan resurslardan istifadə edir və onların istifadəsi/yuyulması mikroplastik liflərin ətraf mühitə buraxılmasının mənbələrindən biridir.
Bəs buna görə bütün polyester geyimlərdən uzaq durmalıyıq?
Xeyr.
Polyesterin də faydalı xüsusiyyətləri var.
Adətən:
- davamlıdır;
- formasını yaxşı saxlaya bilir;
- tez quruyur;
- qırışmaya müqavimətli ola bilir;
- müəyyən texniki xüsusiyyətlər üçün uyğunlaşdırıla bilir.
Buna görə idman geyimləri, outdoor məhsullar, üzgüçülük geyimləri və xüsusi funksional geyimlərdə sintetik liflər çox məntiqli ola bilər.
Harada mən daha seçici olardım?
Məsələn, çox isti havada gündəlik geyəcəyim sadə bir köynək alıramsa və eyni məqsədə uyğun yaxşı pambıq və ya kətan alternativim varsa, şəxsi rahatlıq və istifadə məqsədinə görə onları seçə bilərəm.
Amma yağış gödəkçəsi alıramsa:
“mütləq təbii lif olsun”
demək funksional baxımdan mənasız ola bilər.

8. Poliamid / nylon
Nylon poliamid ailəsinə daxil olan sintetik lifdir.
Möhkəmliyi, aşınmaya müqaviməti və yüngüllüyü səbəbindən:
- idman geyimləri;
- corab;
- mayo;
- outdoor məhsullar;
- texniki geyimlər
üçün çox istifadə olunur.
Yəni yenə:
məqsəd materialı müəyyənləşdirir.

9. Elastan
Etiketdə belə bir şey görürük:
95% cotton5% elastane
Bəs niyə 100% pambıq deyil?
Çünki həmin kiçik elastan faizi geyimə dartılma və bədənlə birlikdə hərəkət etmə qabiliyyəti verə bilər.
Dar şalvar, leggings, fitted T-shirt və alt geyimlərində bunun funksional səbəbi var.
Bəzən qarışıq material pis kompromis deyil, daha yaxşı məhsul dizaynıdır.

Bəs qarışıq materiallardan qorxmalıyıq?
Xeyr.
Məsələn:
pambıq + elastan
rahatlıq + elastiklik;
yun + sintetik lif
müəyyən konstruksiyalarda davamlılıq və qulluq üstünlükləri;
kətan + viskoz
kətanın teksturası + daha axıcı davranış
kimi nəticələr verə bilər.
Amma qarışıqların başqa tərəfi də var: çoxkomponentli tekstillərin lif-lif ayrılması və yüksək keyfiyyətli təkrar emalı texniki baxımdan daha mürəkkəb ola bilər.
Deməli yenə universal cavab yoxdur.
“Təbii” həmişə “ekoloji” deməkdirmi?
Xeyr.
Bu, material haqqında ən çox edilən səhvlərdən biridir.
Pambıq bitkidən gəlir.
Yun heyvandan.
Polyester əsasən fosil xammaldan.
Amma materialın ətraf mühit və sosial təsirini yalnız təbii/sintetik kateqoriyası ilə müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Materialın:
- xammalının haradan gəldiyi;
- necə yetişdirildiyi və ya çıxarıldığı;
- su və enerji istifadəsi;
- kimyəvi emalı;
- torpaq və ekosistemlərə təsiri;
- əmək şəraiti;
- heyvan rifahı;
- nə qədər istifadə ediləcəyi;
- ömrünün sonunda nə baş verdiyi
kimi çoxlu amil var.
Məhz buna görə tekstil sənayesində materialların müqayisəsi getdikcə yalnız lif adından yox, istehsal sistemindən də aparılır.
Bəs hansı materiallara üstünlük verək?
Əgər çox sadə bir “ən yaxşı materiallar” siyahısı gözləyirdinizsə, cavab bir az məyusedici ola bilər:
Hamı üçün və hər geyim üçün ən yaxşı material yoxdur.
Amma alış-veriş zamanı belə düşünə bilərik:

Mən mağazada materiala necə baxardım?
Etiketi oxumaqla başlayardım.
Amma orada dayanmazdım.
1. Tərkib nədir?
100% pambıq?
Kətan qarışığı?
Polyester?
Viskoz?
2. Bu material həmin geyimin məqsədinə uyğundurmu?
Polyester idman köynəyində başqa məna daşıyır, yay üçün gündəlik boş köynəkdə başqa.
3. Parçanı əlimlə yoxlayardım
Çox nazikdirmi?
Həddindən artıq sərtdirmi?
Dəridə xoş hiss olunurmu?
Asanlıqla formasını itirirmiş kimi görünürmü?
4. İşığa tutardım
Xüsusilə köynək və T-shirt alarkən parçanın sıxlığı haqqında müəyyən fikir verir.
Amma nazik olmaq avtomatik olaraq keyfiyyətsizlik deyil — bəzi parçalar qəsdən yüngül hazırlanır.
5. Bir az əzib buraxardım
Materialın necə qırışdığını görmək üçün.
Kətanın qırışması normaldır.
Başqa geyimdə isə bu sizin üçün praktik olmaya bilər.
6. Qulluq etiketinə baxardım
Çünki materialı almaqla iş bitmir.
Onunla yaşamaq lazımdır.
Ən yaxşı material bəzən artıq sahib olduğunuz materialdır
Material seçərkən davamlılıq haqqında danışırıqsa, yalnız yeni məhsulun lifinə fokuslanmaq kifayət deyil.
Yaxşı vəziyyətdə olan və artıq sahib olduğumuz geyimi daha uzun istifadə etmək çox vaxt yeni bir məhsul almaq ehtiyacını azaldır.
Ona görə:
“Bu material ekolojidirmi?”
sualından əvvəl bəzən:
“Mənə ümumiyyətlə yeni geyim lazımdırmı və bunu uzun müddət istifadə edəcəyəmmi?”
sualını vermək daha faydalıdır.
Növbəti dəfə etiketi görəndə...
Materialın adını sadəcə yaxşı/pis kateqoriyasına salmağa çalışmayın.
Özünüzə üç sual verin:
Bu nədir?
Bu geyimdə niyə istifadə olunub?
Mənim istifadə məqsədim üçün uyğundurmu?
100% pambıq olması bir geyimi avtomatik olaraq yaxşı etmir.
Polyester olması da onu avtomatik olaraq pis etmir.
Yaxşı seçim materialın məqsədə, keyfiyyətə, qulluq imkanımıza və istifadə müddətinə uyğun gəldiyi seçimdir.
Çünki yaxşı geyim yalnız gözəl görünən deyil.
Həyatımıza uyğun gələn və istifadə etdiyimiz geyimdir.
Madu — parçadan başlayan kiçik hekayələr.